یک تغییر عجیب در بازار برق ژاپن؛ باتری‌ها دیگر فقط برای روز مبادا نیستند

به گزارش برق مدیا به نقل از pv magazine که یک رسانه تخصصی در حوزه برق خورشیدی است، در گزارشی نوشته است که کاهش هزینه برق در ژاپن به موضوعی مهم‌تر از آمادگی در برابر بحران تبدیل شده و یک نظرسنجی جدید نشان می‌دهد انگیزه اقتصادی ژاپنی‌ها برای خرید پنل خورشیدی و باتری خانگی از نگرانی درباره قطعی برق و بلایای طبیعی پیشی گرفته است.

گفته می‌شود، باتری‌های خانگی در ژاپن در حال تغییر نقش هستند؛ وسیله‌ای که زمانی بیشتر به‌عنوان پشتیبان برق در زمان زلزله، طوفان و خاموشی شناخته می‌شد، حالا برای بسیاری از خانوارها یک ابزار اقتصادی برای کاهش هزینه برق است.

نتایج یک نظرسنجی جدید در ژاپن نشان می‌دهد ۴۸ درصد از افرادی که به نصب پنل خورشیدی یا باتری خانگی فکر می‌کنند، کاهش هزینه برق را مهم‌ترین دلیل خود اعلام کرده‌اند؛ در حالی که تنها ۱۹ درصد، آمادگی در برابر بلایا و قطعی برق را دلیل اصلی دانسته‌اند.

این نظرسنجی توسط شرکت iChoosr، فعال در زمینه خرید گروهی تجهیزات خورشیدی و باتری در ژاپن، انجام شده و از تغییر رفتار مصرف‌کنندگان ژاپنی حکایت دارد.

این تغییر در رفتار مصرف‌کنندگان در شرایطی رخ می‌دهد که بازار خورشیدی خانگی ژاپن وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ مرحله‌ای که در آن، فروش برق به شبکه دیگر به اندازه گذشته جذاب نیست و مصرف برق تولیدشده در داخل خانه اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

 چرا باتری برای ژاپنی‌ها اقتصادی شده است؟

ژاپن از سال‌ها قبل برای توسعه انرژی خورشیدی خانگی از نظام خرید تضمینی برق (FIT) استفاده می‌کرد. در این مدل، خانوارهایی که پنل خورشیدی نصب می‌کردند، می‌توانستند برق مازاد خود را با نرخ تضمینی برای مدت مشخصی به شبکه بفروشند.

نخستین موج قراردادهای FIT که عمدتا ۱۰ ساله بودند، یکی پس از دیگری در حال پایان است و برآوردها نشان می‌دهد با پایان قرارداد، نرخ پرداختی برای برق مازاد معمولا به‌مراتب کمتر از قیمت برق خریداری‌شده توسط خانوار است.

در چنین شرایطی، یک محاسبه ساده اقتصادی شکل می‌گیرد؛ چرا برق خورشیدی را با قیمت پایین به شبکه بفروشیم و بعد برق گران‌تر بخریم، وقتی می‌توانیم آن را در باتری ذخیره و در خانه مصرف کنیم؟ 

همین مسئله به یکی از موتورهای رشد بازار باتری‌های خانگی ژاپن تبدیل شده است.

تبدیل باتری از «پشتیبان خاموشی» به «ابزار کاهش قبض»

نظرسنجی جدید iChoosr تنها مطالعه‌ای نیست که چنین تغییری را نشان می‌دهد.

در یک نظرسنجی دیگر که در ماه مارس توسط شرکت ژاپنی Goodfellows منتشر شد، ۵۱.۹ درصد از مالکان پنل خورشیدی که در سال ۲۰۲۵ به خرید باتری فکر می‌کردند، صرفه‌جویی در هزینه برق را دلیل خود عنوان کردند؛ این رقم در سال ۲۰۲۲ حدود ۳۹.۳ درصد بود.

در مقابل، سهم افرادی که برق اضطراری و آمادگی برای بحران را دلیل خرید باتری عنوان کرده بودند، در همان دوره تقریباً نزدیک به ۳۰ درصد باقی ماند.

 تجربه خاموشی‌های گسترده هنوز فراموش نشده است

این تغییر البته به معنای کم‌اهمیت شدن موضوع تاب‌آوری شبکه در ژاپن نیست.

یکی از نمونه‌های مهم، طوفان فاکسای در سپتامبر ۲۰۱۹ بود که شرق ژاپن را درنوردید.

وزارت اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن گزارش داده بود که در اوج بحران، حدود ۹۳۰ هزار خانوار در محدوده تحت پوشش شرکت برق TEPCO با قطعی برق مواجه شدند؛ از این تعداد حدود ۶۳۷ هزار و ۱۰۰ خانوار در استان چیبا بودند.

برخی خانوارها نیز هفته‌ها پس از طوفان برای تامین برق به خودروهای تامین برق و ژنراتورها متکی بودند.

اما یک نکته جالب در این بحران مشخص شد: بررسی انجمن انرژی فتوولتائیک ژاپن (JPEA) از ۴۸۶ مالک سامانه خورشیدی که تحت تاثیر طوفان قرار گرفته بودند نشان داد ۷۹.۸ درصد آنها از قابلیت کارکرد مستقل سامانه خورشیدی خود برای تامین برق وسایل ضروری مانند یخچال و روشنایی استفاده کرده بودند.

بنابراین باتری و خورشیدی همچنان یک مزیت مهم برای مقابله با خاموشی دارند؛ اما ظاهراً   انگیزه اقتصادی در حال تبدیل‌شدن به دلیل اصلی خرید آنهاست.

ژاپن یک گام جلوتر رفته؛ باتری‌های خانگی برای شبکه هم کار می‌کنند

شاید جذاب‌ترین بخش ماجرا برای صنعت برق، این باشد که باتری‌های خانگی دیگر فقط متعلق به صاحب خانه نیستند.

شرکت‌های برق ژاپن در حال آزمایش استفاده از این باتری‌ها برای مدیریت شبکه و پاسخگویی به تقاضا (Demand Response) هستند.

برای نمونه، شرکت Kyushu Electric Power و شرکت Sharp از اوایل مارس ۲۰۲۶ یک پروژه آزمایشی را برای استفاده از باتری‌های خانگی در مدیریت مصرف آغاز کردند.

در این طرح، باتری‌ها به‌صورت از راه دور کنترل می‌شوند؛ در ساعات روز که تولید خورشیدی زیاد است، باتری‌ها شارژ می‌شوند و در ساعات عصر که فشار بر تامین برق افزایش پیدا می‌کند، انرژی ذخیره‌شده را به مصرف می‌رسانند.

بنابراین باتری خانگی می‌تواند یک نقش دوگانه داشته باشد، هزینه برق را برای خانوارها کاهش دهد و برای شبکه هم به منظور کاهش فشار در ساعات اوج و جذب برق خورشیدی مازاد به کار گرفته شود.

 از باتری خانگی تا «نیروگاه مجازی»

اگر این روند گسترش پیدا کند، مجموعه‌ای از هزاران باتری کوچک خانگی می‌توانند مانند یک نیروگاه بزرگ عمل کنند. به این مدل نیروگاه مجازی یا VPP   گفته می‌شود.

در نیروگاه مجازی، باتری‌ها و سایر منابع کوچک و پراکنده از طریق یک سامانه نرم‌افزاری به هم متصل می‌شوند و اپراتور می‌تواند آنها را مانند یک منبع انرژی واحد مدیریت کند.

این مدل اهمیت زیادی برای آینده شبکه‌های برق دارد؛ زیرا به جای اینکه برای پاسخگویی به هر افزایش تقاضا یک نیروگاه بزرگ جدید ساخته شود، بخشی از ظرفیت مورد نیاز می‌تواند از طریق   منابع پراکنده و ذخیره‌سازهای کوچک   تأمین شود.

ژاپن نیز توسعه VPP را دنبال می‌کند و انتظار می‌رود رشد این بازار، یک منبع درآمد جدید برای صاحبان باتری‌های خانگی ایجاد کند.

در این مدل، خانوار دیگر فقط مصرف‌کننده برق نیست؛ بلکه می‌تواند   تأمین‌کننده انعطاف‌پذیری شبکه   نیز باشد.

 تجربه ژاپن برای ایران چه پیامی دارد؟

این تجربه از چند جهت برای ایران قابل توجه است. در ایران نیز استفاده از سامانه‌های خورشیدی خانگی و باتری می‌تواند فقط با هدف مقابله با خاموشی تعریف نشود. 

اگر مدل اقتصادی مناسبی طراحی شود، باتری می‌تواند همزمان چند مسئله را حل کند:

- ذخیره برق خورشیدی در ساعات تولید بالا

- مصرف آن در ساعات اوج مصرف

- کاهش فشار روی شبکه

- کاهش هزینه برق مشترک

- تامین برق در زمان خاموشی

- کمک به مدیریت تولید پراکنده

- مشارکت در بازارهای   پاسخگویی بار و نیروگاه مجازی 

اما برای رسیدن به این مرحله، صرف نصب باتری کافی نیست.

نیاز به کنتور هوشمند، تعرفه‌های زمانی، سیستم کنترل از راه دور، بازار پاسخگویی بار و سازوکار پرداخت به مشترکی که در اختیار شبکه قرار می‌گیرد، وجود دارد.

در غیر این صورت، باتری همچنان یک وسیله شخصی برای ذخیره برق باقی می‌ماند و ظرفیت آن برای کمک به شبکه استفاده نخواهد شد.