بازار برق پوستاندازی کرد؛ چه چیزی سرمایهها را به سمت نیروگاههای خورشیدی کشاند؟
صنایع، توسعه معاملات برق سبز و تامین مالی نیروگاههای تجدیدپذیر بوده است؛ بهگونهای که بیش از ۴۹ میلیارد کیلوواتساعت برق در سه تابلوی بورس انرژی معامله شده و بازار برق سبز بیشترین رشد حجمی را به ثبت رسانده است.
به گزارش برق مدیا، همزمان، الزام صنایع به تامین برق از مسیر بورس و استقبال نزدیک به ۸۵ هزار کد معاملاتی از پذیرهنویسی صندوق خورشیدی «نور»، نشانههایی از حرکت صنعت برق به سمت اقتصاد بازار و سرمایهگذاری عمومی در انرژیهای پاک به شمار میرود.
محمود کریمی، معاون توسعه بازار بورس انرژی ایران، در گفتوگویی اختصاصی با پایگاه اطلاعرسانی وزارت نیرو، آخرین وضعیت معاملات برق، الزامات قانونی صنایع، روند قیمتها، نحوه تامین برق مشترکان و جزئیات نخستین صندوق سرمایهگذاری پروژه نیروگاه خورشیدی را تشریح کرده است.
بررسی این اظهارات نشان میدهد بورس انرژی در حال عبور از نقش سنتی خود بهعنوان یک بستر معاملاتی و حرکت به سمت ایفای نقش پررنگتر در تامین مالی صنعت برق، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و ایجاد سازوکار شفاف برای خرید و فروش برق است.
۴۹ میلیارد کیلوواتساعت برق در بورس انرژی معامله شد
براساس این گزارش از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا نیمه شهریورماه، در مجموع بیش از ۴۹ میلیارد کیلوواتساعت برق در سه تابلوی عادی، سبز و آزاد بورس انرژی مورد معامله قرار گرفته است.
حجم معاملات از نظر مقداری تقریبا در سطح سال گذشته قرار دارد و رشد محدودی نسبت به مدت مشابه سال ۱۴۰۴ داشته است؛ اما بررسی ترکیب معاملات، تغییر مهمتری را نشان میدهد: برق سبز با بیشترین رشد حجمی در میان تابلوهای بورس انرژی مواجه شده است.
رشد معاملات برق تجدیدپذیر را میتوان نتیجه افزایش سرمایهگذاری در نیروگاههای پاک و ورود ظرفیتهای جدید به بازار دانست. پروژههای تجدیدپذیر با اتکا به قیمتهای کشفشده در بورس انرژی و قراردادهای فروش منعقدشده با وزارت نیرو، بهویژه مجموعه ساتبا، ظرفیتهای جدید خود را وارد تابلوی برق سبز کردهاند.
به این ترتیب، بورس انرژی در حال تبدیل شدن به یکی از مهمترین بسترهای کشف قیمت برق تجدیدپذیر و ایجاد سیگنال اقتصادی برای سرمایهگذاری در نیروگاههای خورشیدی و سایر منابع پاک است.
صنایع در مسیر تامین برق از بورس
تغییر ساختار بازار برق تنها به توسعه معاملات محدود نمیشود و همزمان، قوانین و مقررات بالادستی نیز صنایع را به سمت استفاده از بورس انرژی هدایت کردهاند. معاون توسعه بازار بورس انرژی ایران در این خصوص به آییننامه بند «ب» ماده ۴۳ مصوب هیئت وزیران اشاره کرده که در آن آمده، صنایع دارای قدرت قراردادی بالای ۱۵۰ کیلووات در سال نخست و بالای ۳۰ کیلووات در سالهای بعد، مشمول الزام تامین برق از مسیر بورس انرژی هستند.
در کنار این آییننامه، ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان و ماده ۴ قانون مانعزدایی از توسعه صنعت برق نیز مسیر تامین بخشی از برق صنایع از منابع تجدیدپذیر و احداث نیروگاه توسط مصرفکنندگان بزرگ را تقویت کردهاند.
هدف از این سیاستها، انتقال تدریجی بازار برق از یک ساختار عمدتا دولتی و یارانهای به سمت سازوکاری مبتنی بر عرضه و تقاضاست؛ سازوکاری که در آن صنایع بتوانند متناسب با الگوی مصرف و برنامه تولید خود، برق مورد نیازشان را از بازار تامین کنند.
در این مدل، در کنار مشوقهای اقتصادی، برای عدم اجرای برخی تکالیف نیز جرایمی در نظر گرفته شده است تا صنایع انگیزه بیشتری برای ورود به بازار رسمی برق و استفاده از منابع تجدیدپذیر داشته باشند.
برق بورس انرژی و مسئله خاموشی صنایع
یکی از پرسشهای مهم در خصوص توسعه معاملات بورس انرژی، میزان پایبندی شبکه به تعهدات مربوط به برق خریداریشده در بازار است؛ بهویژه در شرایطی که ناترازی تولید و مصرف، محدودیتهایی را برای صنایع ایجاد کرده است.
بر اساس توضیحات ارائهشده از سوی معاون توسعه بازار بورس انرژی، اطلاعات مربوط به میزان تحویل برق در اختیار وزارت نیرو قرار دارد و بورس انرژی دسترسی مستقیم به این دادهها ندارد. بنابراین، امکان صحتسنجی مستقل تمام موارد قطعی برق از سوی بورس وجود ندارد.
با این حال، بررسی ارتباطات و گزارشهای دریافتی از صنایع و فعالان بازار، تصویر متفاوتی از قطعی برق مشترکانی که برق «قطعنشدنی» را از تابلوهای برق سبز و آزاد خریداری کردهاند ارائه میکند. بر اساس این اطلاعات، گزارشی از قطعی برق این مشترکان در چارچوب تعهدات بازار ثبت نشده و موارد مطرحشده عمدتاً به قطعیهای کوتاهمدت و موردی مربوط بوده که با پیگیری طرفین برطرف شده است.
این موضوع در شرایطی اهمیت دارد که برای صنایع، تفاوت میان «برق ارزان» و «برق پایدار» میتواند مستقیماً بر میزان تولید و هزینههای نهایی اثر بگذارد.
چرا صنایع به برق بورس نیاز دارند؟
در نگاه نخست، برق یارانهای دولتی برای بسیاری از صنایع جذابتر از خرید برق با قیمت کشفشده در بازار است؛ اما مسئله اصلی زمانی خود را نشان میدهد که شبکه وارد دوره اوج مصرف میشود.
برق دولتی در دورههای کمباری امکان تامین بیشتری دارد، اما با افزایش تقاضا و تشدید ناترازی، محدودیت تامین برق صنایع افزایش پیدا میکند. نتیجه چنین شرایطی میتواند کاهش تولید، توقف خطوط، افزایش هزینهها و از دست رفتن بازار باشد.
در مقابل به گفته کریمی، تامین برق از تابلوهای سبز و آزاد بورس انرژی، امکان برنامهریزی دقیقتر برای مصرف انرژی را در اختیار صنایع قرار میدهد. به همین دلیل، تحلیل اقتصادی تامین برق نباید تنها بر اساس نرخ هر کیلوواتساعت انجام شود؛ بلکه هزینه خاموشی و ارزش تولید از دسترفته نیز باید در این محاسبات لحاظ شود.
از این منظر، برق بورس انرژی میتواند برای صنایع بزرگ، بیش از آنکه صرفا یک کالای گرانتر یا ارزانتر باشد، ابزاری برای مدیریت ریسک تامین انرژی محسوب شود.
آیا مشترکان خانگی وارد بورس انرژی میشوند؟
در کنار صنایع، موضوع امکان خرید برق از بورس برای مشترکان خانگی نیز مطرح شده است؛ با این حال، در شرایط فعلی چنین الزامی برای خانوارها وجود ندارد.
بر اساس ضوابط مصوب هیئت وزیران، تکلیف تامین برق از بورس انرژی در سال جاری متوجه مشترکانی با قدرت قراردادی بالای ۱۵۰ کیلووات و در سالهای بعد مشترکانی با قدرت قراردادی بیش از ۳۰ کیلووات است.
بنابراین، بخش عمده مشترکان خانگی در این چارچوب قرار نمیگیرند و تامین برق خانوارها از بورس انرژی در حال حاضر جزو تکالیف قانونی نیست.
به این ترتیب، بازار برق بورس انرژی در شرایط کنونی عمدتا بر مشترکان بزرگ، صنایع و مصرفکنندگان عمده متمرکز است.
نوسان قیمت برق در بازار
حرکت به سمت بازار رقابتی برق به معنای ثبات قیمت نیست. قیمت برق در بورس انرژی تابع شرایط عرضه و تقاضاست و همین مسئله باعث شده نرخها در ماههای گذشته با نوسان همراه باشند.
به گفته معاون توسعه بازار بورس انرژی ایران، در پنج ماه نخست سال، متوسط قیمت برق نسبت به مدت مشابه سال گذشته افزایش داشته که بخشی از آن به شرایط ناترازی و افزایش تقاضا مربوط است. با این حال، روند قیمتها یکنواخت نبوده و در دورههای مختلف، متناسب با میزان عرضه و تقاضا، افزایش یا کاهش داشته است.
از سوی دیگر در دورههای اوج تقاضا، قیمتها به سقفهای بالاتر رسیدهاند و در دورههای کاهش مصرف، بازار نیز کاهش نرخ را تجربه کرده است.
این ویژگی را میتوان یکی از نشانههای حرکت بازار برق به سمت کشف قیمت شفافتر دانست؛ هرچند تحقق کامل این هدف به افزایش عمق بازار، حضور بیشتر عرضهکنندگان و مصرفکنندگان و کاهش مداخلات غیرضروری نیاز دارد.
«نور»؛ ورود سرمایههای خرد به نیروگاههای خورشیدی
کریمی در ادامه به این نکته اشاره میکند که در میان تحولات بازار برق، راهاندازی صندوق سرمایهگذاری پروژه نیروگاه خورشیدی با نماد «نور» یکی از مهمترین اتفاقات حوزه تامین مالی انرژیهای تجدیدپذیر محسوب میشود.
راهاندازی تابلوی برق سبز در سال ۱۴۰۲، نخستین گام مهم برای ایجاد یک بازار شفاف برای برق تجدیدپذیر بود. اکنون صندوق «نور» یک گام فراتر رفته و امکان مشارکت مستقیمتر سرمایههای خرد در توسعه پروژههای خورشیدی را فراهم کرده است.
میزان استقبال از این صندوق قابل توجه بوده است. در فرآیند پذیرهنویسی، نزدیک به ۸۵ هزار کد معاملاتی مشارکت کردند که بخش عمده آنها سرمایهگذاران حقیقی بودند.
این رقم نشان میدهد سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر میتواند از یک فعالیت تخصصی و محدود به شرکتهای بزرگ، به یک گزینه سرمایهگذاری برای عموم مردم نیز تبدیل شود.
۵ همت عرضه؛ ۵ همت تقاضای مازاد
پذیرهنویسی صندوق «نور» در حالی با استقبال سرمایهگذاران مواجه شد که در روز نخست، ۵ همت، معادل پنج هزار میلیارد تومان از واحدهای صندوق روی تابلوی بورس عرضه شد.
در روز دوم، باقیمانده واحدهای صندوق بدون سقف خرید در دسترس سرمایهگذاران قرار گرفت و در نهایت حدود ۵ همت تقاضای مازاد روی تابلو ثبت شد.
این میزان تقاضا در نخستین تجربه بزرگ جذب سرمایه عمومی برای پروژههای خورشیدی، نشاندهنده ظرفیت بالای بازار سرمایه برای تامین مالی طرحهای انرژیهای تجدیدپذیر است.
معاون توسعه بازار بورس انرژی ایران در ادامه به این نکته اشاره میکند که مشارکت نزدیک به ۸۵ هزار کد معاملاتی نشان میدهد که انرژی خورشیدی توانسته توجه سرمایهگذاران خرد را نیز به خود جلب کند؛ موضوعی که در صورت تکرار میتواند به ایجاد جریان پایدار سرمایه برای احداث نیروگاههای جدید منجر شود.
صندوقهای تجدیدپذیر؛ حلقه اتصال صنعت و بازار سرمایه
یکی از مزیتهای صندوقهای پروژه تجدیدپذیر، ایجاد امکان مشارکت صنایع در توسعه ظرفیت تولید برق پاک است.
صنایعی که بر اساس قوانین و مقررات موجود دارای تعهدات مرتبط با انرژیهای تجدیدپذیر هستند، میتوانند از طریق خرید واحدهای این صندوقها در تامین مالی پروژههای نیروگاهی مشارکت کنند و بخشی از تعهدات خود را از این مسیر انجام دهند.
به این ترتیب، یک سازوکار سهجانبه شکل میگیرد: سرمایهگذار منابع مالی را وارد پروژه میکند، صنعت از ظرفیت ایجادشده برای اجرای تعهدات خود بهره میبرد و پروژه نیروگاهی نیز از منابع جدید برای احداث و توسعه برخوردار میشود.
اگر این مدل با ثبات مقررات و حمایتهای لازم ادامه پیدا کند، میتواند یکی از مسیرهای اصلی تامین مالی نیروگاههای خورشیدی در سالهای آینده باشد.
بورس انرژی؛ از بازار معامله تا ابزار توسعه صنعت برق
به گفته کریمی، کارنامه نیمه نخست سال ۱۴۰۵ نشان میدهد نقش بورس انرژی در صنعت برق در حال تغییر است. معامله بیش از ۴۹ میلیارد کیلوواتساعت برق، رشد قابل توجه بازار برق سبز، الزام صنایع به حضور در بازار و استقبال گسترده از صندوق «نور»، چهار نشانه مهم این تغییر مسیر هستند.
در این میان، اهمیت اصلی بورس انرژی صرفا در حجم معاملات خلاصه نمیشود. ایجاد سازوکار شفاف برای کشف قیمت، فراهم کردن امکان مدیریت ریسک تامین برق برای صنایع، ایجاد انگیزه اقتصادی برای توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر و هدایت سرمایههای خرد و کلان به سمت زیرساختهای انرژی، از جمله کارکردهای مهم این بازار است.
با این حال، توسعه این مدل نیازمند استمرار سیاستهای بازارمحور، ثبات مقررات، افزایش اعتماد فعالان اقتصادی و ایجاد اطمینان نسبت به اجرای تعهدات طرفین است.
سرمایهگذاری سبز؛ مسیر تازه تامین مالی برق
صنعت برق برای عبور از ناترازی، تنها به افزایش تولید نیاز ندارد؛ بلکه باید منابع مالی جدیدی برای احداث نیروگاه، بهویژه نیروگاههای تجدیدپذیر، ایجاد شود.
تجربه صندوق «نور» نشان داد که ظرفیت قابل توجهی برای جذب سرمایه عمومی در این حوزه وجود دارد. مشارکت ۸۵ هزار کد معاملاتی و ثبت تقاضای مازاد ۵ همتی، پیامی روشن برای سیاستگذاران و فعالان صنعت برق دارد: بازار سرمایه میتواند به یکی از منابع مهم تامین مالی توسعه انرژیهای پاک تبدیل شود.
در کنار آن، توسعه معاملات برق سبز و آزاد در بورس انرژی میتواند ارتباط میان تولیدکنندگان برق، صنایع و سرمایهگذاران را تقویت کند.
در نهایت، عبور پایدار از ناترازی برق نیازمند ترکیبی از افزایش ظرفیت تولید، مدیریت مصرف، اصلاح اقتصاد برق و جذب سرمایه است. بورس انرژی و ابزارهای مالی جدید، از جمله صندوقهای پروژه تجدیدپذیر، میتوانند یکی از حلقههای مهم این زنجیره باشند؛ حلقهای که در صورت تداوم اصلاحات و اعتمادسازی در بازار، ظرفیت تبدیل شدن به موتور جدید سرمایهگذاری در صنعت برق کشور را دارد.